ถ้าลองถาม ดร.บุญธรรม ปวีณ์วรรณ ว่าทำไมถึงได้เป็นดอกเตอร์ ก็อาจได้รับคำตอบที่คาดไม่ถึงว่า เพราะตกฟิสิกส์นะสิ

           สิ่งที่ดูเหมือนเลวร้ายนี้แหละ ที่ผลักดันให้บุคคลผู้นี้ก้าวไปสู่ความสำเร็จที่สูงมากในด้านการศึกษา จบปริญญาเอกจาก มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ ซึ่งมีชื่อเสียงมากที่สุดแห่งหนึ่งในโลก โดยใช้เวลาน้อยที่สุดคือ ๓ ปี แม้ฝรั่งเองก็มีน้อยคนที่ทำได้

           บุญธรรมเกิดเมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๔ เป็นน้องชายคนเล็ก มีพี่สาว ๒ คน สมัยยังเด็ก บุญธรรมเรียนดีได้คะแนน ๘๐-๙๐ เปอร์เซ็นต์เสมอ ต่อมา ครอบครัวมีปัญหาทางเศรษฐกิจ ทำให้ผลการเรียนต่ำลงอยู่ในระดับปานกลางได้เกรด ๒ กว่า

           เมื่ออยู่ ม.๕ เทอมต้น มีเหตุการณ์ที่ไม่คาดฝันเกิดขึ้น ทำให้บุญธรรมอายเพื่อนจนแทบเอาหัวมุดดิน เพราะสอบตกวิชาฟิสิกส์ ได้เกรด ๐ สอบซ่อมแล้วได้เกรด ๑ การตกฟิสิกส์ทำให้คิดว่า ถ้าผลการเรียนเป็นอย่างนี้ อย่างดีก็จบ ม.๖ อนาคตก็แค่คนขับรถเมล์ ถ้าไม่อยากขับรถเมล์ต้องขยันกว่านี้ เทอมต่อมา บุญธรรมก็ขยันและตั้งใจเรียนมากขึ้น คะแนนจึงดีขึ้นมากแทบทุกวิชา ผลการสอบปลายปี บุญธรรมได้คะแนนวิชาฟิสิกส์สูงสุดในชั้น ได้รับถ้วยน้ำ ๒ ใบเป็นรางวัล แม้มูลค่าไม่มาก แต่ก็ทำให้บุญธรรมภูมิใจมากยิ่งกว่าเมื่อจบปริญญาเอกเสียอีก เพราะถ้าไม่มีวันนั้น ปริญญาเอกและความสำเร็จอื่นๆ ก็คงไม่มี

           หลังจากนั้น โรงเรียนมักจะให้บุญธรรมเป็นผู้แทนทางด้านวิชาการ เกียรติยศ ที่ได้รับทำให้บุญธรรมภูมิใจ และคิดว่า การเรียนดีทำให้อาจารย์รักและเกรงใจ ดังนั้น เราต้องตั้งใจเรียนให้ดีที่สุด บุญธรรมจบ ม.๖ ด้วยเกรด ๓ กว่า และได้สร้างชื่อเสียง ให้โรงเรียนโดยสามารถสอบเข้ามหาวิทยาลัยปิดได้ (ม.เกษตรศาสตร์)

           ตั้งแต่ปี ๑-๓ บุญธรรมสอบได้คะแนนสูงสุดในภาควิชาวิศวกรรมเคมีทุกเทอม จึงได้รับทุนการศึกษาทุกปี แต่น้อยไม่พอใช้ ต้องสอนพิเศษควบคู่ไปด้วย บุญธรรม เริ่มต้นด้วยการลงโฆษณารับสอนพิเศษตามบ้านในหนังสือพิมพ์ฉบับหนึ่งซึ่งให้ลงโฆษณาฟรี ปรากฏว่ามีนักเรียนคนหนึ่งโทรศัพท์มาบอกให้ไปสอนที่บ้าน บุญธรรม บอกเด็กว่า คิดค่าสอนชั่วโมงละ ๕๐ บาท ชั่วโมงแรกสอนให้ฟรี ถ้าไม่เข้าใจก็ไม่ต้องเรียนต่อ

           เมื่อจบชั่วโมงแรก เด็กต้องการให้สอนต่อ เด็กคนนี้ตกวิชาฟิสิกส์เช่นกัน หลังจากเรียนกับบุญธรรม เด็กก็เจริญรอยตามอาจารย์ สอบฟิสิกส์ได้คะแนนสูงสุด ในชั้น ภายหลังน้องชายของเด็กคนนี้ก็มาเรียนกับบุญธรรมด้วย

           ต่อมา บุญธรรมก็ไปสอนกวดวิชาตามคำชักชวนของอาจารย์ท่านหนึ่ง พอเลิกเรียนบ่าย ๔ โมง ก็นั่งรถประจำทาง (ต้นทางอยู่ใกล้มหาวิทยาลัย) ไปสอนกวดวิชา ใช้เวลาเดินทางเกือบ ๒ ชั่วโมง โดยนั่งเตรียมการสอนในรถ เมื่อกลับบ้าน ใช้เวลาชั่วโมงกว่า ก็นั่งทำการบ้านของมหาวิทยาลัยในรถประจำทางด้วย การใช้เวลาให้เป็นประโยชน์เช่นนี้ทำให้การเรียนที่มหาวิทยาลัยไม่เสียหาย

           บุญธรรมเรียนไปสอนไป ไม่มีเวลาทำกิจกรรมในมหาวิทยาลัยเลย อาจารย์ทราบเรื่องจึงถามว่าทำไมไม่ทำกิจกรรมบ้าง บุญธรรมตอบอย่างน่าฟังว่า “ผมทำกิจกรรมชีวิต” แล้วเล่าเรื่องให้ฟัง อาจารย์จึงช่วยหาทุนการศึกษาให้ เมื่อขึ้นปี ๔ บุญธรรมเรียนอย่างเดียวเลิกสอนกวดวิชา ในปีนี้ บุญธรรมเรียนวิชาสมาธิด้วย (๓ หน่วยกิต เรียนที่วัดโสมนัสวิหาร) และได้ประโยชน์จากสมาธิมาก ความสำเร็จในการงานและการศึกษาของบุญธรรม สมาธิมีส่วนช่วยอยู่ไม่น้อย บุญธรรมจบการศึกษาด้วยคะแนนสูงสุดในภาคฯ และได้เกียรตินิยม

           จบแล้วทำงานที่โรงกลั่นน้ำมันของต่างชาติ เป็นงานซึ่งตรงกับความรู้ที่เรียนมา บุญธรรมทำงานอย่างมีความสุข ทุ่มเทเต็มที่ บางคืนทำงานจนดึก บางคืนไม่ได้นอน จึงได้เลื่อนตำแหน่งปีละ ๑ ตำแหน่ง (ไม่ใช่ขึ้นเงินเดือนปีละ ๑ ขั้น) ซึ่งเร็วที่สุดเท่าที่เป็นไปได้ ได้เป็นวิศวกรอาวุโสใน ๓ ปี การได้เลื่อนตำแหน่งเร็วมีเคล็ดลับว่า ทำงานในหน้าที่ได้ดี ครบถ้วน (ไม่ใช่ทำแบบเช้าชามเย็นชาม) และแสดงให้เห็นว่ามีศักยภาพที่จะทำงานได้ดีกว่านี้ (มีความสามารถสูงกว่าตำแหน่งที่ทำอยู่)

           เมื่อทำงานได้ ๓ ปี วันหนึ่งพี่สาวของบุญธรรมก็เอาใบสมัครเบื้องต้นของมหาวิทยาลัยเคมบริดจ์มาให้ เดิมพี่สาว (เกียรตินิยมอันดับ ๑ วารสารศาสตร์ ม.ธ.) จะสมัครเอง แต่ไม่มีสาขาที่ต้องการ จึงให้น้องชาย บุญธรรมไปมหาวิทยาลัยปรึกษาอาจารย์ๆ ก็แนะนำให้ลองสมัครและจัดการแทนแทบทุกอย่าง เมื่อส่งใบสมัครแล้ว ผลปรากฏว่า สอบผ่าน มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์จึงส่งใบสมัครจริงมาให้เมื่อส่งใบสมัครจริงไปแล้ว มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์และมูลนิธิเคมบริดจ์ประเทศไทย ก็เรียกตัวไปสัมภาษณ์ บุญธรรมผ่านการสัมภาษณ์โดยบอกว่า เขาอยากไปเรียนแต่ไม่มีเงิน ถ้าใครช่วยเขา เขาก็จะช่วยคนอื่นๆ ต่อไป ดังแผนภูมิต้นไม้ซึ่งขยายจาก ๑ เป็น ๒ ๔ ๘ ...

           ข้อกำหนดที่ยังเหลืออยู่ คือสอบภาษาอังกฤษซึ่งเรียกว่า IELT ให้ได้ ๗ (เท่ากับ TOEFL ๖๐๐) บุญธรรมพยายามสอบอยู่ ๓ ครั้งๆ ที่ ๓ ตั้งใจเต็มที่ วันหยุดเสาร์อาทิตย์ไม่ไปเที่ยว ดูหนังสือตลอด จึงสอบผ่าน เป็นอันว่าได้รับทุนซึ่งครอบคลุมค่าใช้จ่ายทุกอย่างและไม่มีภาระผูกพัน

           เดือนเมษายน ๒๕๓๙ ณ มหาวิทยาลัยเคมบริดจ์ อากาศหนาวจัด บุคคลที่นี่ ล้วนเป็นหัวกะทิจากสถาบันต่างๆ ทำให้บุญธรรมรู้สึกว่าตัวเองโง่มาก ปีแรกนี้เป็นปีที่บุญธรรมอ่านหนังสือมากที่สุดในชีวิต การเรียนปริญญาเอกจำต้องกลับไปศึกษาวิทยาศาสตร์ให้ถึงแก่น บุญธรรมต้องอ่านตำราเกิน ๑๐๐ เล่ม อ่านบทความเกิน ๑๐๐๐ เรื่อง โดยเลือกอ่านเฉพาะที่เป็นประโยชน์ เฉลี่ยแล้วอ่านบทความวันละ ๓ เรื่อง ๓ วันอ่านตำราหนึ่งเล่ม (ถึงอ่านมากก็เข้าใจเพียงบางส่วน)

           การไปเรียนต่างแดนในช่วงแรกจะมีอุปสรรคมาก เช่น อากาศหนาว ภาษาที่ยังไม่ดีพอ ความไม่คุ้นเคยกับการกินอยู่ เมื่อเรียนได้ไม่กี่สัปดาห์บุญธรรมก็รู้สึกท้อ เขานอนแผ่ลงกับพื้น เตือนตนเองว่า เพิ่งมาไม่นานก็ท้อแล้ว ท้อไม่ได้ ต้องอยู่เรียนให้จบ ห้ามท้อ ต้องทำให้เต็มที่ ให้กำลังใจตนเองแล้วเขาก็ลุกขึ้นสู้ต่อไป

           บุญธรรมได้อาจารย์ที่หนุ่มและเฉลียวฉลาดเป็นที่ปรึกษา อาจารย์หนุ่มไฟแรง มักต้องการผลงานวิจัยที่สมบูรณ์แบบ อาจทำให้จบช้า แต่อาจารย์คนนี้มีข้อดี คือยังไม่มีเด็กมาทำงานด้วย จึงมีเวลาให้คำปรึกษามากขึ้น

           หอสมุดของมหาวิทยาลัยมีหนังสือนับล้านเล่ม แต่ละวิชามีตำรามากจนบุญธรรมเลือกไม่ถูก อาจารย์จะแนะว่า เล่มไหนสำคัญหรือควรอ่าน เมื่ออ่านแล้วก็จะอ้างอิงไปถึงตำราสำคัญเล่มอื่น ทำให้รู้กว้างขวางขึ้นมาก คำแนะนำนี้จึงเหมือนชี้ทางสวรรค์ให้ทีเดียว

           ชาวอังกฤษชอบดื่มน้ำชาในเวลาสายและบ่าย นักศึกษาจึงใช้ห้องน้ำชาเป็นที่สนทนาเรื่องสารพัด เวลาที่บุญธรรมอ่านหนังสือแล้วไม่เข้าใจก็จะไปที่ห้องน้ำชา สนทนากับเพื่อนต่างชาติถึงปัญหาที่คาใจ ก็อาจได้รับคำแนะนำซึ่งช่วยให้หายสงสัย ในการสนทนาแลกเปลี่ยนความรู้นั้น อย่าเอาแต่ถาม เพราะเขาจะไม่ป้อนความรู้ให้แต่ฝ่ายเดียว ต้องอ่านและคิดให้มากแล้วจึงถาม

           การทำงานวิจัยไม่มีกำหนดเวลาแน่นอน บุญธรรมต้องบังคับตัวเอง เริ่ม ๙ โมงเช้า เลิก ๕ โมงเย็น พยายามทำจนติดเป็นนิสัย ผลการวิจัยในปีแรกล้มเหลวมากถึง ๙๐ เปอร์เซ็นต์ แต่ก็ไม่สูญเปล่า เพราะทำให้รู้ว่าอะไรผิด อะไรทำไม่ได้

           จบปีแรก บุญธรรมเขียนรายงานสิ่งที่เรียนรู้ทั้งหมดให้คณะกรรมการของมหาวิทยาลัยประเมินผล รายงานนี้เขียนยากเพราะภาษาอังกฤษยังไม่ดี กว่าจะเรียบร้อย อาจารย์ที่ปรึกษาสั่งให้แก้หลายครั้ง ผลปรากฏว่า บุญธรรมได้รับการอนุมัติให้เรียนปริญญาเอก โดยนับเวลาในปีแรกด้วย

           บุญธรรมทำวิจัยต่อและนำผลที่ได้มาเขียนบทความเพื่อเผยแพร่ในวารสารวิชาการ บทความที่มีคุณค่า ถูกต้องทั้งภาษาและวิชาการ จึงจะได้ลงในวารสารวิชาการ คณะกรรมการจะพิจารณาว่า ควรลงหรือไม่ ควรตีพิมพ์ช้าเร็วแค่ไหน เมื่อแก้ไขตามที่คณะกรรมการท้วงติงแล้วบทความแรกของบุญธรรมก็ได้รับการตีพิมพ์

           ต่อมา บทความที่ ๒-๓ ซึ่งต่อเนื่องกันก็ได้รับการตีพิมพ์ นอกจากตีพิมพ์ บุญธรรมยังได้นำไปบรรยายในที่ประชุมทางวิชาการที่สหรัฐอเมริกาด้วย

           หลังจากศึกษาและวิจัยได้ ๒ ปีครึ่ง บุญธรรมก็ประมวลผล นำเสนอเป็นวิทยานิพนธ์ ว่าด้วยขั้นตอนการเสื่อมของตัวเร่งปฏิกิริยา ซึ่งเป็นทฤษฎีใหม่ ไม่มีใคร ศึกษามาก่อน บุญธรรมทุ่มเทอยู่ประมาณ ๖ เดือน เขียน-แก้-ทำวิจัยเพิ่มเติมอยู่หลายรอบ ก็สำเร็จเป็นวิทยานิพนธ์ซึ่งมีคุณค่าในเชิงพาณิชย์และวิชาการ ได้รับปริญญาเอกเมื่อเดือนพฤษภาคม ๒๕๔๒

           เมื่อเรียนจบ ถ้าจะทำงานก็หาไม่ยากและรายได้ดี แต่เงินไม่สำคัญเท่าการที่ พ่อแม่ลูกได้อยู่ร่วมกัน ดร.บุญธรรมจึงกลับเมืองไทยแล้วพาพ่อแม่ไปเที่ยวเมืองจีน โดยใช้เงินที่เหลือจากอังกฤษ เดือนกรกฎาคม ๒๕๔๒ ก็กลับไปทำงานที่บริษัทเดิม

            ๑๑-๒๗ สิงหาคม ๒๕๔๓ ดร.บุญธรรมอุปสมบทที่วัดโสมนัสวิหาร แม้ช่วงเวลาจะสั้นแต่ก็มีค่าเพราะได้ศึกษาธรรมะอย่างจริงจัง หลังจากศึกษาสิ่งภายนอกมามากแล้ว ครั้งนี้จะได้ศึกษาสิ่งภายในคือจิตใจของตนเองบ้าง เมื่อเริ่มต้นแล้วก็ขอให้พากเพียรต่อไปจนกว่าจะได้รับ "ปริญญาแห่งชีวิต" ซึ่งสำคัญและมีค่ายิ่งกว่าปริญญาใดๆ ในโลก

(จากการสัมภาษณ์ ดร.บุญธรรม ปวีณ์วรรณ)